İletişim Bilgileri

AVRASYA ELEKTRİK-ELEKTRONİK SANAYİ VE DIŞ TİC.LTD.ŞTİ

Güvenilir Şirket
  • Yetkili Kişi: MEHMET YUSUF KAŞGARLI
  • Telefon numarası: +90 (212) 511-87-63, Ofis
  • +90 (212) 519-10-42, Ofis
  • +90 (212) 514-60-50, Fax
  • +90 (535) 889-73-93, Whatsapp,Wechat,Viber,Line
  • MSN: kasgarliticaret@hotmail.com
  • Skype: kasgarliticaret , https://www.facebook.com/toptandurbun
  • Adres: Tahtakale Cad. Tomruk Sok. Yıldızhan No:25/23-24 Eminönü-İstanbul, Fatih, İstanbul, 34116, Türkiye

Çalışma Saatleri

Sitedeki güncellemeler

KÜÇÜK TELESKOPLARLA NEYİ NASIL GÖZLER HANGİ SONUÇLARI ÇIKARTABİLİRİZ?

KÜÇÜK TELESKOPLARLA NEYİ NASIL GÖZLER HANGİ SONUÇLARI ÇIKARTABİLİRİZ?

30.04.2014

Türkiye’deki Teleskoplarla Bilim Sempozyumu – İstanbul

50

KÜÇÜK TELESKOPLARLA NEYİ NASIL GÖZLER
HANGİ SONUÇLARI ÇIKARTABİLİRİZ?

Cafer İBANOĞLU, Esin SİPAHİ

Ege Üniversitesi, Fen Fakültesi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü, 35100, Bornova, İZMİR
(e-posta: cafer.ibanoğlu@.ege.edu.tr)

Özet: Bu bildiride, Ege Üniversitesi Gözlemevindeki 48cm’lik teleskopla yapılan çalışmalardan
giderek teleskop-araştırmacı birlikteliği ile ulaşılmış sonuçlardan söz edilecektir.

  1. Giriş
    Bir teleskop ile gökyüzüne ilk kez 1609 yılında Lippershey ve Galilei tarafından bakıldı
    (Galilei, 1610). Galilei’nin kullandığı ilk teleskop 1,6cm çaplı basit bir aletti. İnsan gözünün
    özelliklerinden yararlanılarak yapılmıştı. Ancak, bu küçük alet büyük işler yapmıştı. Galilei
    daha büyük çaplı teleskoplar yapmayı denedi ve 1612’de 2,6cm, 1620’de ise 3,8cm çaplı
    teleskoplarla gök cisimlerini incelemeye başladı. Bundan sonra teleskop teknolojisinde hızlı
    bir gelişim oldu. 1761 yılında 60cm, 1789 yılında 120cm, 1845 yılında 180cm’lik
    teleskoplarla gök cisimleri izlenmeye başlandı. 1917 yılında 250cm ve 1948 yılında
    510cm’lik teleskoplar devreye girdi (Racine, 2004). Birinci ve İkinci Büyük Savaşların büyük
    bir hızla ilerlediği yıllarda bile bilimsel çalışmaların hızını kaybetmediği, teleskop
    teknolojisinde önemli aşamalar yapıldığı görülüyor. 1992 yılında 980cm çaplı KECK I, 1996
    yılında ise bu teleskobun ikizi evrenin derinliklerindeki gök cisimlerini incelemeye başladı.
    Önümüzdeki 3-5 yıl içerisine 20-100m çaplı teleskoplarla uzaydaki cisimlerin gözlenmeye
    başlanacağı tahmin edilmektedir.
    Yukarıda teleskop yapımındaki ilerlemeleri özetledik. Yüz elli yıllık zaman diliminde
    teknoloji 60cm’lik teleskop yapımına ulaşmış, sonraki otuz yılda da bunu ikiye katlamıştır.
    Ülkemiz teleskobun bulunuşundan ancak 350 yıl sonra 48cm’lik bir teleskop edinebilmiştir.
    Benzer büyüklükte 60cm’lik teleskobun kullanılmaya başlamasından yaklaşık 200 yıl sonra
    böyle bir olanağa kavuşabilmiştir. Türkiye’de fotoelektrik teknik kullanılarak yıldızların
    parlaklık ölçümlerine başlandığında Avrupa, Amerika, Afrika ve Rusya’da birçok gözlemevi
    3, 4 ve hatta 5m’lik teleskopları kullanıyorlardı.
    Ülkemizdeki en büyük teleskop ise 1967 yılında Ege Üniversitesi Gözlemevinde gök
    cisimlerine bakmaya başlayan 48cm çaplı teleskoptur (Bkz. Fotoğraf 1-2). NATO projesi
    kapsamında temin edilen bu teleskoptan önce 8cm çaplı küçük bir dürbün ile örten çift
    yıldızların tutulma zamanlarını belirlemeye çalışıyorduk. Bu küçük teleskobun takip motoru
    olmadığından gözlemci yıldızın devinimine bağlı olarak teleskobu hareket ettiriyordu. Bu
    gözlemler bizim için iyi bir eğitim aracı oldu. Gökyüzünü tanıma, aranılan yıldızı kolay ve
    hızlı bulma yollarını, yıldızların parlaklıklarını ölçme ve karşılaştırma yöntemlerini öğrendik.
    48cm’lik teleskopla 1967 yılı baharında deneme gözlemleri başladı. Bu bildiride 48cm’lik
    teleskopla yapılan çalışmalardan giderek teleskop-araştırmacı birlikteliği ile ulaşılacak
    sonuçlardan söz edilecektir.
    Temel araştırma alanı olarak örten çift yıldızlar seçilmişti. Neden bu alanın seçildiğini Prof.
    Dr. Abdullah Kızılırmak hoca sonraları bize şöyle anlatmıştı: “Örten çift yıldızların
    gözlemleri ve tutulma zamanlarının belirlenmesinde epeyce yol aldık. Daha önce çıplak gözle
    yıldızların parlaklıklarını karşılaştırıyorduk. Şimdi bu işi teleskop ve ona bağlı ışıkölçer
    yapacak. Böyle küçük bir teleskopla ancak bu türden çalışmalar yapabiliriz.” Türkiye’deki Teleskoplarla Bilim Sempozyumu – İstanbul
    51

Şekil 1. Necdet Güdür ve Cafer İbanoğlu 48cm’lik teleskobun ilk düzeneği ile gözlem yaparken.
Teleskop bir NATO projesi ile alınmıştı. Proje ortakları Prof. Dr. Abdullah Kızılırmak ve
Nürnberg Gözlemevi Müdürü Dr. Eckhardt Pohl idi. Nürnberg Gözlemevi ve Ege Üniversitesi
Gözlemevinde örten çift yıldızların tutulma (minimum parlaklık) zamanlarını belirlemek için
aylık gözlem programları hazırlandı. Her gece konsayı ve parlaklıkları yanında tutulma
zamanları uygun olan yıldızlardan seçim yaparak gözlemlerine başlıyorduk. İlkemiz,
Kızılırmak hoca tarafından belirlenmiş, her konuşmamızda bize anımsatılıyordu: “Bu
gözlemevi halkın alın teri dökerek kazandığı paralarla yapılmış, onun ödediği vergilerle
yaşamaktadır. Bu nedenle gözlem zamanlarının her saniyesi iyi değerlendirilmeli, gecenin
tamamı iyi kullanılmalı” idi. Gözlemevinde 5-6 çalışan, ulaşımı sağlayan iki araç ve üç
gözlem asistanı bulunuyordu. Gözlemcilerin haftada bir gece dinlenme hakları vardı, tatil diye
bir kavram da yoktu.
Gözlenecek yıldızın tutulma süresinin uzunluğuna bağlı olarak hemen hemen her gece bir
veya iki yıldızın tutulma zamanlarını gözlüyorduk. Gözlemle bulunan tutulma zamanları ile
daha önce verilmiş olan tutulma zamanı ve yörünge dönemini kullanarak tutulma zamanlarını
ve aradaki farkı hesaplıyorduk. Bu veriler A. Kızılırmak ve E. Pohl’ün denetiminden geçiyor
sonra yayımlanmak üzere Uluslararası Astronomi Birliğinin “Information Bulletin on
Variable Stars (IBVS)” adlı bülteninde tüm bilim dünyasına duyuruluyordu. Bir yıl içerisinde
yüzlerce yıldızın tutulma zamanlarını belirledik ve IBVS’de yayınladık. Örten çift yıldızların
tutulma zamanlarının gözlenmesi ve yayınlanması “olağan bir iş” durumuna gelmişti.
2. Örten Çift Işık Eğrileri
1970’li yılların ortasına doğru örten çift yıldızların yalnızca tutulma içindeki parlaklık
ölçümleri yerine yörünge dönemlerinin tümü boyunca parlaklıklarının ölçülmesi, ışık
eğrilerinin elde edilmesine yöneldik. Bizi böyle bir çalışmaya iten, tutulma zamanlarını
gözlediğimiz kimi yıldızların yörünge dönemleri konusunda belirsizliklerle karşılaşmamızdı.
Işık eğrisini elde etmek için seçtiğimiz ilk yıldız PV Cas örten çift yıldızı idi. Işık eğrisi
belirmeye başlayınca gördük ki daha önce 0,875 gün olarak verilen yörünge dönemi aslında
bunun iki katıdır. Bileşenlerin kütle, yarıçap ve etkin sıcaklıkları birbirine çok yakındır.
Ancak, yörünge tam bir daire değildir. Dolayısı ile ardışık tutulmalar arsındaki zaman farkı
aynı değildir. Türkiye’deki Teleskoplarla Bilim Sempozyumu – İstanbul

52

Bundan sonra, bir yandan tutulma zamanı gözlemleri sürerken bir yandan da ilginç örten
çiftlerin ışık eğrilerini elde etmek için gözlemler yapıyorduk. Bu tür gözlemler çoğaldıkça ışık
eğrilerinin analizi ile bileşen yıldızların yarıçaplarının doğrudan bulunabildiğine ilişkin
makaleler ile karşılaşıyorduk. Ancak analiz yöntemlerini bilenimiz de yoktu. El yordamı ile
bu işi yapmaya çalışıyorduk. Analiz yöntemlerini içeren makale ve çözüm tabloları H.N.
RUSSELL ve J. MERRILL tarafından hazırlanmış ve Princeton Üniversitesi Basımevinde
yayınlanmıştı. Bu çizelgeleri aldıktan sonra çözüm yöntemlerini öğrenme ve uygulama
işlemlerine başladık. Ancak, ele aldığımız ilk ışık eğrileri yakınlık ve tutulmalar dışında
bozulmaya uğramıştı. Dolayısı ile anlamlı çözümlere ulaşmamız kolay olmadı.
Örten çift yıldızların yörünge dönemi değişimleri ve ışık eğrilerinin analiz sonuçlarına ilişkin
ilk makalelerimiz “Astronomy and Astrophysics (A&A)” dergisinde yayınlandı. Bu makaleler
bizi adeta kamçıladı. Daha çok daha duyarlı gözlemler yapmaya başladık. Şekil 2’de A&A’da
yayınlanan VZ CVn örten çift yıldızının ışık eğrisi görülmektedir. Bu yıldızın ışık eğrisindeki
değişimleri o zamanki bilgilerimiz ile açıklayamamıştık (İbanoğlu, 1974). Yıldızlarda bu tür
değişimlerin kaynağı ancak 1995 yılında anlaşılabildi. Hertzsprung-Russell (HR)
diyagramında zonklayan yıldızların bulunduğu kararsızlık kuşağında  Scuti yıldızlarından
biraz soğuk, düşük ışıtmalı yıldızların, düşük genlikli ve 0,4-3 gün dönemli zonklayan
yıldızlar olduğu 1995 yılında keşfedildi. Çekim moduyla zonklayan bu yıldızlara  Dor
yıldızları adı verildi (Krisciunas ve Handler, 1995; Kaye ve ark., 1999). VZ CVn örten
çiftinin gözlemlerini 2007 yılında tekrar yaptık ve 1970’li yıllarda elde edilen verileri de
kullanarak yeniden analiz ettik. Bu analizler gösterdi ki başyıldız B renginde 0,034 kadir
genlik ve 1,069 gün dönemle zonklamakta ve  Dor yıldızlarının tüm özelliklerini
göstermektedir (İbanoğlu ve ark. 2007).

Şekil 2. VZ CVn örten çift yıldızının 1970’li yılların başında elde edilen ışık eğrisi (İbanoğlu, 1974).
1970’li yılların ortalarında daha önce ışık eğrisi elde edilmemiş, önemli gördüğümüz on kadar
örten çift yıldızın ışık eğrisini elde etmek için Ş. Bozkurt, Ö. Gülmen ve N. Güdür ile birlikte
bir TÜBİTAK projesi hazırladık. (Çok ilginçtir, bu projeyi tamamlayıp, son şeklini vermek
üzere gözlemevinde toplandığımız bir gün gözlemevi baskına uğramış, her yer, çevre dahil
aranmış, iki arkadaşımız bulundurdukları kitaplar nedeniyle kısa bir süre için gözaltına
alınmıştı.) Tutulma gözlemlerinden çok, ışık eğrilerinin elde edilmesi, bileşen yıldızların etkin
sıcaklık, ışıtma ve yarıçaplarının tayini çalışmalarına ağırlık verdik. Birçoğu uzun dönemli
olan bu yıldızların kısa zaman diliminde ışık eğrilerinin elde edilmesi için yoğun gözlem
yapmaya başladık.
Işık eğrilerinde gözlem noktalarının saçılmasını azaltmak için çok dikkatli gözlemler yapıyor
ve yazıcının kaydettiği sapmaları titiz bir şekilde ölçüyorduk. Bu ölçümler sırasında gözlem
noktalarının saçılmasını önlemeye çalışırken gözlediğimiz kimi örten çiftlerin bileşenlerindeki Türkiye’deki Teleskoplarla Bilim Sempozyumu – İstanbul
53

kısa süreli ve küçük genlikli bünyesel değişimleri gözden kaçırdığımızı yıllar sonra öğrendik.
Buna örnek olarak Şekil 3’de verilen AI Hya örten çiftinin ışık eğrilerini gösteriyoruz (Güdür
ve ark., 1976). Her ne kadar saçılmaları azaltmaya çalışmışsak da bunu tamamen
önleyemediğimiz açıkça görülmektedir. Bu çiftin baş yıldızının  Scuti türü zonklama yaptığı
yıllar sonra ortaya çıkartıldı.

Şekil 3. AI Hya örten çift yıldızının 1970’li yılların ortalarında elde edilen iki-renk ışık eğrisi ve renk değişimi
(Güdür ve ark., 1976).
3. Bilinçli Çalışmalar
Örten çift yıldızlar konusunda deneyimlerimiz ve bilimsel bilgi birikimlerimiz arttıkça daha
bilinçli gözlemler yapmaya başladık. Saçılmaları ortadan kaldırmaya çalışmakla birçok
bilimsel bilgiyi de kaçırdığımızı fark ettik. Gözlemsel veriyle fazla oynanmaması gerektiğini
anladık. Teleskop ve ona bağlı alıcı kadar ve hatta ondan da önemli olanın gözlemcinin
bilimsel bilgi donanımı olduğunun ayırdına vardık. Şekil 4’te baş yıldızı  Scuti türü
zonklama yapan AB Cas örten çiftinin Ege Üniversitesi Gözlemevinde Soydugan ve ark.
(2003) tarafından elde edilen ışık eğrilerini gösteriyoruz.

Şekil 4. AB Cas örten çift yıldızının iki-renk ışık eğrisi. Tutulma ve yakınlık etkileri yanında baş yıldızdaki kısa
dönem ve küçük genlikli bünyesel değişimler açıkça görülmektedir (Soydugan ve ark., 2003). Türkiye’deki Teleskoplarla Bilim Sempozyumu – İstanbul

54

2003 yılında 48cm’lik teleskoba Üç Kanallı Hızlı Işıkölçer “High Speed Three Channel
Photometer (HSTCP)” takıldı. Bu alıcının özelliği foton sayma tekniğine dayanması ve
saniyenin kesirlerinde bile ölçüm yapabilmesi idi. Dolayısıyla çok hızlı parlaklık değişimi
gösteren FLARE yıldızları ve ZONKLAYAN BEYAZ CÜCELER benzeri çalışmalar için
ideal bir aletti. Bu yeni düzenek ile dıştan teğet ile içten teğet süresi arasında 58s zaman olan
V471 Tau örten çiftinin tutulma eğrisini Şekil 5’de gösteriyoruz.
Şekil 5. V471 Tau örten çift yıldızının iki renk ışık eğrisi (solda) ve yalnızca tutulma bölümü (sağda), (İbanoğlu
ve ark., 2005).
Yine HSTCP kullanılarak Dr. Hasan Ali Dal ve Prof. Dr. Serdar Evren tarafından gözlenen
bazı anlık değişen (Flare) yıldızların ışık eğrilerini Şekil 6’da gösteriyoruz.

… Türkiye’deki Teleskoplarla Bilim Sempozyumu – İstanbul
55

Şekil 6. Hızlı ve yavaş parlaklık değişimi gösteren Flare yıldızlarının U süzgecinde elde edilmiş ışık eğrilerinden
örnekler (Dal ve Evren, 2010; 2011).
Ege Üniversitesi Gözlemevinde şimdi 48cm’lik teleskoba ek olarak 40cm, 35cm ve 30cm’lik
MEADE teleskopları bulunmaktadır. Bu teleskopların alıcıları ise çağdaş teknolojinin ürünleri
olan CCD’lerdir. Buraya kadar hem alet hem de onu kullanan insanın bilgi birikiminin ne
denli önemli olduğunu örnekler ile göstermeye çalıştık. Giriş bölümünde belirttiğimiz gibi
günümüzde bilimsel çalışmalar 6m’den daha büyük teleskoplar ile yapılıyor. Ancak, bu
demek değildir ki küçük teleskoplar ile bilimsel bilgi üretilemez. Kanımızca öncelik
insandadır. Bizim ünlü savsözlerimiz vardır: “İnsanın hünerini gösterebilmesi için gerekli
donanım olmalıdır.” Başka bir savsözümüz de “İnsan ne kadar usta olursa olsun gerekli
araçlar olmadan ustalığını gösteremez.” Elbette bu sözler doğrudur. Bir bilimcinin bilimsel
donanımını geliştirmesi kendisine bağlıdır. Bunu sağlamada eğitim gördüğü okulların ve
bulunduğu ortamların katkısı çok önemlidir. Bilimsel araştırma yapmak için mali destek ve
gerekli araçlar ve laboratuvar olanakları ülkenin kalkınmışlık düzeyine bağlı olup bilimcinin
dışındaki ortama bağlıdır.
4. Sonuç
Gözlemevlerimizde şimdi birçok küçük teleskoplar bulunuyor. Bu teleskoplar ne yazık ki
tayfsal gözlemler için yeterince büyük değildir. Bu tür küçük teleskoplar ile ancak yıldızların
ışık ölçümleri yapılabilir. Bunun için gözlemcinin yeterli donanıma sahip olması gereklidir.
Unutmayalım ki ustalık, “deneysel verileri çözümleyebilme ve yorumlayıp yeni bilgiler
üretebilme sanatıdır”. Bunu becerebilenler ancak bilime katkıda bulunabilirler. Donanımlı bir
araştırmacı küçük gözlem araçlarıyla bile bilime önemli katkılarda bulunabilir. Işık ölçüm
çalışmaları yapabilmek için kendi deneyimimden yola çıkarak aşağıdaki önerileri dikkate
sunuyorum:
 Kullandığın aleti iyi tanı.
 Süzgeç + alıcı dalga boyunu belirle. Türkiye’deki Teleskoplarla Bilim Sempozyumu – İstanbul

56

 Standart yıldızlar ile duyarlığını ölç.
 Fark ışık ölçümünü yeğle.
 Gözlem sırasındaki koşulları bil.
 Verileri standart sisteme dönüştür.
 Her verinin bir bilgi taşıdığı gerçeğini göz önünde bulundur.
 Deneysel verilerin yorumu gözlem ve kuramın karşılaştırılmasına bağlıdır.
 Kullanılan alet ne kadar çağdaş olursa olsun çıkarılacak sonuçlar onu inceleyen
bilimcinin bilgi donanımına bağlıdır.
 Küçük teleskoplarla bile bilimsel bilgi üretilebilir.
Kaynaklar:
– Galilei, G., 1610, Siderius Nuncius, trans. A. van Helden (Chicago: Univ. Chicago Press, 1989).
– Racine, R., 2004, PASP, 116, 77.
– İbanoğlu, C., 1974, A&AS, 13, 119.
– Krisciunas, K, Handler, G., 1995, IBVS, 4195.
– Kaye, A. B., Handler, G., Krisciunas, K., Poretti, E., Zerbi,E., 1999, PASP, 111, 840.
– İbanoğlu, C., Taş, G., Sipahi, E., Evren, S., 2007, MNRAS, 376, 573.
– Güdür, N., Gülmen, Ö., İbanoğlu, C., Bozkurt, S., 1976, IBVS, 1118.
– Soydugan, E., Demircan, O., Akan, M.C., Soydugan, F., 2003, AJ, 126, 1933.
– İbanoğlu, C., Evren, S., Taş, G., Çakırlı, Ö., 2005, MNRAS, 360, 1077.
– Dal, H.A., Evren, S., 2010, AJ, 140, 483.
– Dal, H.A., Evren, S., 2011, AJ, 141, 33.

Kaynak: Türkiye’deki Teleskoplarla Bilim Sempozyumu - İstanbul